پرفشاری خون و تغذیه درمانی
پرفشاري خون، يكي از تهديدهاي بزرگ سلامتي در كشورهاي صنعتي است و نقش عمدهاي در بروز بيماريهاي عروقي قلب، سكته مغزي، نارسايي قلبي، نارسايي كليوي و مرگ ناشي از اين بيماريها دارد. قبل از اينكه فشار خون بالا عارضهاي ايجاد كند، علامتي ندارد لذا بسياري از افراد از وجود آن بيخبر هستند. پرفشاري خون، به افزايش فشار خون سيستوليك(ماكزيمم) مساوي يا بيش از 140ميليمتر جيوه يا فشار خون دياستوليك(مينيمم) مساوي يا بيش از 90 ميليمتر جيوه يا همراه با هم اطلاق ميشود. معمولاً با يك بار فشار خون بالا، نميتوان مارك بيمار فشار خوني به فرد زد بلكه بايد الگوي فشار خون بالا شامل ثبت حداقل دو فشار بالاي غيرطبيعي جداگانه باشد. فشار خون بايستي حداقل در دو نوبت (ترجيحاً در يك زمان مشخص از روز) به فاصله 4-2 هفته و در هر نوبت، دو بار به فاصله حداقل دو دقيقه اندازهگيري شود.ميزان فشار خون طبيعي در بچهها و زنان حامله پايينتر است. ميزان بروز اين بيماري با افزايش سن، بالا ميرود و در مردان، شايعتر از زنان جوان است ولي پس از سن 75سالگي در زنان شايعتر از مردان است.
در 95-90درصد موارد، علت شناختهشده خاصي وجود ندارد و به آن فشار خون اوليه اطلاق ميشود و بقيه موارد موسوم به فشار خون ثانويه بوده و علل مختلفي از جمله بيماريهاي مزمن كليه، بيماريهاي عروق كليه، مصرف قرصهاي ضدبارداري و... را شامل ميشود.
الگوي گرفتاري فاميلي در فشار خون اوليه شايع و مطرحكننده اهميت عوامل ژنتيكي است. در گذشته، فشار مينيمم را به عنوان عامل خطر اصلي بيماريهاي عروق كرونر و مغز ميدانستند اما مطالعات اخير نشانگر اهميت توجه به فشار ماكزيمم به موازات و در كنار فشار مينمم است. در بررسي اوليه شرح حال، معاينه فيزيكي كامل و بررسيهاي معدود آزمايشگاهي لازم است. فشار خون بالا بهتنهايي، بهندرت علامتدار است، هر چند علائمي نظير سردرد(معمولاً پشت سر)، تاري ديد، خستگي، سرگيجه، خونريزي از بيني، تنگي نفس و درد قفسه سينه ميتواند وجود داشته باشد. اشخاص مبتلا به ازدياد فشار خون معمولاً عصبي و پرتحرك هستند. همچنين گرايش به كار زياد و نيز در برخي مواقع، خستگي مفرط بدون اينكه كار سخت بدني انجام شده باشد وجود دارد كه بر اثر آن، بيمار در انجام كارها احساس ناتواني جسمي ميكند و معمولاً ناراحتيهاي گوارشي نيز وجود دارد؛ شخص مبتلا چهره گلگون پيدا ميكند و در مراحل خطرناك بيماري پريدگي رنگ و افسردگي به سراغ بيمار ميآيد.
در نوع ثانويه، علائم اختصاصي ممكن است ظاهر شده و سر نخي را در مورد بيماري زمينهاي به دست دهد. با فشار خون مزمن يا شديد، علائم صدمه به اعضاي بدن ممكن است ظاهر شود كه شامل نارسايي قلبي، بيماري عروق قلب، بيماري عروق مغزي، اورمي و... است. تقريباً در 5درصد از بيماران، يك علت ثانويه براي فشار خون بالا يافت ميشود. در افرادي كه سن كمتر از 30سال يا بيشتر از 55سال دارند و بيماري آنها اخيراً آغاز شده، احتمال اينكه بيماري آنها علت قابل برگشت زمينهاي داشته باشد بيشتر است. در زير به طور فهرستوار علل ثانويه فشار خون بالا را ذكر ميكنيم: بيماريهاي كليه، بيماريهاي عروق كليه، كمكاري و پركاري تيروئيد، افزايش فعاليت بخش قشري غده فوقكليوي، فئوكروموستيوم، مصرف قرصهاي ضدبارداري، درمان جايگزين با استروژن، برخي اختلالات مغزي، استرس، حاملگي، استفاده از برخي داروها (داروهاي ضدالتهاب غيراستروئيدي مثل بروفن، ديكلوفناك سديم و...)، كورتون، داروهاي ضداحتقان بيني و از جمله داروهاي ضدسرماخوردگي، داروهاي ضداشتها، ضدافسردگيهاي سهحلقهاي و...
درمان : هدف از درمان فشار خون، جلوگيري از مرگومير و عوارض طولانيمدتي است كه در زمينه فشار خون بالا و ممتد ايجاد ميشود.
وقتي فشار خون بيش از حد بالاست، تنها يك شوك مختصر كافي است تا شخص را با خطر جدي روبهرو نمايد. اعمالي چون بلندكردن جسم سنگين، دويدن(مثلاً براي رسيدن به اتوبوس) يا هر حالت هيجاني شديد چون عصبانيت، ميتواند فشار را تا 10درجه بالا برده و شخص را تا مرحله مرگ سوق دهد؛ بنابراين درمان پرفشاري خون بسيار حياتي است. در موارد خفيف يا متوسط، درمان غيردارويي به مدت 6-3 ماه انجام ميشود كه به طور كلي شامل تغيير سبك زندگي است و شامل كاهش نمك در رژيم غذايي(كمتر از 6 گرم در روز)، ترك سيگار، كاهش وزن در افراد چاق، ورزش منظم و استفاده از روشهاي شلكردن عضلات است.در صورت امكان، دوري از مشاغل و محل سكونت پراسترس، مؤثر خواهد بود.
اين تغيير در سبك زندگي ممكن است تبديل فشار خون بالا به نوع شديدتر را به تعويق بيندازد و نياز به درمان دارويي را كمتر كند يا به صفر برساند و همچنين موجب ميشود ساير عوامل خطرساز قلبي را كاهش دهد.مواد غذايي حاوي پتاسيم كه در زير به آنها اشاره ميشود، ممكن است باعث پيشگيري و حتي كاهش پرفشاري خون شود: آناناس، موز، زردآلو، انجير، گريپفروت، هلو، انگور، آلو، سيبزميني، سير، براكلي، كدوسبز، قارچ، گوجه فرنگي، سبزيها و حبوبات. ميوهها و سبزيها داراي مقدار كمي سديم هستند و بايد به ميزان زيادي مصرف شوند. مركبات، توتها و سبزيهاي داراي برگ سبز، منابع خوب ويتامين ث هستند. دريافت كم اين ويتامين با پرفشاري ارتباط دارد. مصرف مكمل ويتامين ث در افراد دچار پرفشاري و همچنين افراد سالم سبب كاهش فشار خون ميشود.
مصرف كافي كلسيم و منيزيم مفيد است. كمبود كلسيم ميتواند باعث ايجاد و تشديد بيماري شود. دانه كنجد و سبزيهاي برگ سبز، منابع كم سديم و تأمينكننده كلسيم هستند. مصرف اسيدهاي چرب «امگا-3» نيز اثرات خوبي در كاهش فشار خون دارد كه در انواع ماهي به وفور يافت ميشود.مواد قندي مورد نياز بايد از عسل، شكر سرخ، كشمكش و خرما تأمين شود. بهترين شكل نشاسته، سيبزميني پخته يا پخارپز و نان از آرد گندم سبوسدار است. غذاهاي خطرناك : مشتقات آرد سفيد، شكر سفيد و همه شيرينيهاي پختهشده با آنها.ادويه و ترشيها مخصوصاً سركه و نمك بيش از اندازه، همه غذاهاي سرخكرده و چرب، سوسيس، كالباس، كنسرو گوشت، برگرها و ساير فرآوردههاي گوشتي به علت مقادير بالاي سديم.
تمامي تنقلات شور، ماهي دودي يا كنسرو شده، سسها، سوپها، قرصهاي گوشت و ساير غذاهاي آماده مصرف ميتواند فشار خون را افزايش داده و مقاومت دارويي نسبت به داروهاي ضد فشار خون ايجاد كند.
يكي از علل بروز ازدياد فشار خون، ضعف كليه ناشي از مصرف افراطآميز چاي، قهوه، نوشابههاي كولادار و شكلات است. در اين ميان مصرف بيش از حد چاي- خصوصاً چاي جوشيده- براي كليهها خطرناكتر است. اگر چاي به صورت كمرنگ مخلوط با كمي شير نوشيده شود، بهتر است زيرا بدين ترتيب «تئين» از چاي جدا ميشود.
اگر پس از 6-3 ماه از درمان غيردارويي پاسخ مناسب حاصل نشد بايستي اقدام به درمان دارويي نمود.در پايان، مروري بر آخر هفتههايمان داشته باشيم. پنجشنبهشبها معمولاً خانه دوست و فاميل مهمان هستيم و با غذاهاي رنگارنگ و بيشتر خوشمزه كه حتي تستكردن آنها كالري زيادي به بدن ميرساند، پذيرايي ميشويم. صبح جمعه هم با كلهپاچه از خود و خانواده پذيرايي ميكنيم يا ممكن است براي شام، سفارش فستفود بدهيم. آيا بهتر نيست در مهمانيهاي دوستانهاي كه داريم، با غذاهاي سالم از يكديگر پذيرايي كنيم و مهماني تنها بهانهاي براي دورهمبودن باشد؟ صبح جمعه هم با دوستان يك قرار ورزشي داشته باشيم و براي صبحانه با نان سنگك و پنير و انگور از مهمان خود پذيرايي كنيم؟
