تغذیه و پزشکی

تغذيه در ضايعات نخاعي

نخاع يا مغز تيره ، به بخشي از دستگاه عصبي مرکزي گفته مي‌شود که به صورت يک طناب درون مجراي ستون مهره‌ها قرار دارد. بخش بالاي آن در مجاورت اولين مهره ي گردن و انتهاي آن در سطح دومين مهره ي کمري است( در تصوير بالا، نخاع به شکل نوار زرد رنگي مشخص شده است و در تصوير پايين واضح تر است).

ضايعه‌ي نخاعي عبارت است از: آسيب طناب نخاعي که مي‌تواند به دنبال حوادث طبيعي، تصادفات و ضايعات ورزشي ايجاد شود. بيماران مبتلا به ضايعه‌ي نخاعي، با توجه به سطح و شدت ضايعه، با طيفي از ناتوانايي‌ها وعوارض مواجه خواهند شد.

چنانچه ضايعه در مهره‌هاي سينه‌اي به پايين اتفاق بيفتد، فرد دچار فلج اندام‌هاي تحتاني (PARAPLEGIA) شده و قادر به حرکت پاها نخواهد بود. ضايعه در اين سطح، اختلال در عملکرد روده، مثانه، عضلات سينه‌اي و شکمي را به‌ دنبال خواهد داشت.

در صورتي که ضايعه در ناحيه‌ي نخاع گردني اتفاق بيفتد، فرد دچار فلج دو دست و دو پا (QUADRIPLEGIA) مي‌شود، در نتيجه علاوه بر پاها قادر به حرکت دست و بازوهايش نيز نخواهد بود. مسلما هر چه محل ضايعه‌‌ي نخاعي به مغز نزديک‌تر باشد، بخش گسترده‌تري از اعضا از عملکرد طبيعي خارج مي‌شوند و در نتيجه بيمار به مراقبت‌هاي پيچيده‌تر و حمايت بيشتري نياز خواهد داشت.

مراقبت و حمايت تغذيه‌اي از بيماران ضايعه‌ي نخاعي، جزء مراقبت‌هاي ضروري و پيچيده‌اي است که بايد در دو مرحله‌ي حاد و مزمن مورد توجه قرار گيرد. متاسفانه غالباً شرايط بحراني و مشکلات حياتي پيش آمده، به ويژه در مرحله‌ي حاد که 4- 3 هفته‌ي اول بعد از ضايعه را شامل مي‌شود، بر توجه به نيازهاي تغذيه‌اي بيمار سايه مي‌افکند، در حالي که توجه به شرايط هر فرد ضايعه ديده، بررسي وضعيت تغذيه و تامين نيازها در حمايت از عملکرد سيستم قلبي، تنفسي و پيشگيري از سوء تغذيه‌ي زود هنگام بيمار و از دست رفتن سريع توده‌ي سلولي فعال بدن موثر است.

حمايت تغذيه‌اي به موقع، در پيشگيري از بسياري از عوارض ضايعه‌ي نخاعي نظير زخم بستر، عفونت مکرر مثانه، ضعف و خستگي عمومي تاثير مستقيمي دارد. اهميت اين موضوع در مبتلاياني که در دوره‌ي رشد و بلوغ هستند به مراتب بسيار بيشتر است.

ضايعه‌ي نخاعي، علاوه بر آن که مشکلاتي براي غذا خوردن بيمار ايجاد مي‌کند، باعث تغييرات ناگهاني در نيازهاي تغذيه‌اي مبتلايان مي شود. از اين رو مشاوره با متخصص تغذيه‌ي با تجربه در 24 ساعت اول بعد از بستري شدن بيمار، به منظور ارزيابي وضعيت تغذيه‌ي بيمار، محاسبه ميزان پروتئين و انرژي، زمان‌بندي تغذيه ي او و نحوه‌ي تغذيه براي به‌ حداقل رساندن تحليل ذخاير بدن بايد جزء برنامه‌ي تيم درماني قرار گيرد. با توجه به تغيير در عملکرد دستگاه گوارش و سوخت و ساز بدن و حساسيت بيمار نسبت به تغييرات سطح قند خون و اکسيژن، نياز فرد به انرژي، پروتئين و بسياري از ويتامين‌ها و مواد معدني با قبل از ضايعه تفاوت خواهد کرد.

در اين مرحله تغذيه‌ي بيمار ابتدا از راه وريد و بعد به محض شروع حرکات لوله‌ي گوارش، تغذيه از راه مجراي گوارشي (دهاني، بيني- معدي، بيني- رودي) صورت مي‌گيرد. تعيين نحوه ي تغذيه‌ي بيمار بر حسب وضعيت تغذيه اي، شرايط فيزيولوژيک بيمار و مدت زمان وابستگي به تغذيه اينترال مشخص مي‌گردد. در اين مرحله پيشگيري از بازگشت غذا به سمت ريه‌ها (آسپيراسيون) بسيار حياتي است. نکته‌ي قابل توجه ديگر آن است که تغذيه‌ي اين بيماران بايد به دفعات و به صورت تدريجي انجام شود. بنابراين زمان بندي تغذيه‌ي بيماران بايد با هماهنگي با ساير اعضاي تيم درمان صورت گيرد تا نيم ساعت قبل از غذا، مجراي تنفسي پاک گردد و انجام فيزيوتراپي قفسه‌ي سينه، حداقل تا 30 دقيقه بعد از خوردن غذا خودداري شود.

توجه به اين نکته ضروري است که هر ساعت تاخير در تغذيه‌ي بيمار نخاعي، باعث بدتر شدن وضعيت بيمار و پاسخ ضعيف ‌تر وي به حمايت‌‌هاي درماني و مراقبتي مي‌شود.

تامين مايعات کافي و پيشگيري از دست دادن آب (دهيدراتاسيون)، حفظ تعادل الکتروليت‌هاي بدن، محاسبه ي ميزان انرژي مورد نياز با توجه به سطح و شدت ضايعه و ساير عوامل فردي؛ محاسبه و تامين نياز پروتئين به‌منظور باز گرداندن و حفظ تعادل ازته ‌ي مثبت، جزء اهداف اوليه‌ي مراقبت‌هاي تغديه‌اي هستند که بايد مورد توجه متخصصان تغذيه قرار گيرد. عدم تامين انرژي کافي، باعث افزايش زمان وابستگي بيمار به دستگاه تنفس مصنوعي و دادن کالري اضافه نيز، باعث وارد شدن فشار زيادي به قلب، کبد و کليه‌ها مي شود.

بنابراين استفاده از کالريمتري غيرمستقيم براي اندازه‌گيري کالري مصرفي بيمار در اين مرحله بسيار مفيد خواهد بود.

در مورد پروتئين مورد نياز نيز بايد گفت: به طور کلي در بيماران مبتلا به فلج اندام تحتاني 7/1- 5/1 گرم پروتئين به ازاي کيلو‌گرم وزن بدن در مرحله تعادل ازته منفي و 5/1- 2/1 گرم در تعادل مثبت ازته تعيين شده است. البته متخصصان تغذيه بيش از آن که به اين اعداد اکتفا کنند بايد به شدت ضايعه و شرايط فردي هر بيمار توجه کنند، زيرا نياز به پروتئين در برخي از اين بيماران حتي به 5/2- 3 گرم در روز نيز افزايش مي‌يابد. تامين انرژي کافي و پروتئين مورد نياز براي حفظ توده‌ي عضلاني و پيشگيري از زخم بستر و بهبود سريع‌تر زخم‌ها، از همان هفته‌هاي اول بسيار مهم است. توجه به اين نکته ضروري است، که عدم توجه به وضعيت تغذيه‌ي فرد ضايعه ديده و عدم برقراري تعادل ازته بعد از 3- 2 هفته، منجر به از دست رفتن 30 درصد توده‌ي عضلاني بدن مي‌شود و اين امر مي‌تواند بيمار را در معرض خطر مرگ قرار دهد.

متخصصان تغذيه بايد نيازهاي تغذيه‌اي بيمار را با توجه به نتايج آزمايش‌هاي بيوشيميايي آن‌ها به ويژه قند‌خون، آلبومين سرم، پري آلبومين، کلسترول، اوره، کراتينين، هماتوکريت، هموگلوبين، فريتين و الکتروليت ها تعيين نمايند.

پس از گذراندن دوران حاد، بايد آموزش‌هاي لازم به بيمار و اطرافيان وي در ارتباط با چگونگي تغذيه و تامين نيازهاي تغذيه‌اي بيمار ارايه گردد و بيمار نسبت به عادات خوب غذا خوردن تشويق شود. انجام مشاوره‌ي تغذيه‌ي منظم با بيمار، براي دستيابي به هدف فوق ضروري است.

يکي ديگر از نگراني‌هاي مهم در مورد بيماران ضايعه‌ي نخاعي، مساله‌ي کنترل وزن در طولاني مدت است. اين بيماران مي‌‌توانند هم در معرض خطر کاهش شديد وزن و هم در معرض خطر افزايش وزن قرار گيرند که وقوع هر يک از اين شرايط مي‌تواند مشکلات بيشتري براي فرد ضايعه ديده به همراه داشته باشد.

|+| نوشته شده توسط کاظم اسلامی در جمعه بیست و هشتم اردیبهشت 1386 و ساعت 20:2 |

business article